Od majątku rodowego do swobody sporządzania testamentu – rozwój węgierskiego prawa spadkowego


Od majątku rodowego do swobody sporządzania testamentu – rozwój węgierskiego prawa spadkowego


Historia węgierskiego prawa spadkowego odzwierciedla przemiany zachodzące w relacjach między trzema konkurującymi ze sobą interesami: wolą jednostki, ochroną majątku rodzinnego oraz roszczeniem władzy publicznej do majątku, który nie ma innego spadkobiercy. W średniowieczu dziedziczenie nieruchomości gruntowych było ściśle związane z przynależnością do określonego stanu społecznego i pozycją rodziny. We współczesnym prawie spadkowym na pierwszy plan wysuwają się: swoboda w zakresie dyspozycji majątkowej, ochrona osób najbliższych oraz zasada równości wobec prawa. Przemiana ta nie nastąpiła jednak z dnia na dzień: przez stulecia węgierskie prawo spadkowe kształtowało się pod wpływem prawa zwyczajowego, ustawodawstwa królewskiego, przemian społecznych oraz europejskich tendencji prawnych.

W okresie dynastii Arpadów podstawową jednostką społeczną i majątkową była wspólnota rodowa. Ziemia nie stanowiła wyłącznie indywidualnej własności, lecz była także podstawą utrzymania i pozycji społecznej rodziny. Dlatego prawo ograniczało możliwość swobodnego rozporządzania majątkiem ziemskim, chroniąc interesy krewnych. Król występował jako prawodawca i gwarant porządku prawnego: z jednej strony chronił prawa członków rodziny, z drugiej zaś rościł sobie prawo do majątku, który pozostawał bez spadkobiercy.

Już ustawodawstwo króla Stefana I uwzględniało ochronę wdów i sierot. Wdowa, która pozostawała z dziećmi, nie mogła być zmuszana do ponownego małżeństwa. W przypadku bezdzietnej wdowy regulowano korzystanie przez nią z majątku zmarłego męża: po jej śmierci majątek miał powrócić do krewnych męża, a w przypadku braku takich krewnych przypadał królowi. Nie należy jednak utożsamiać tych rozwiązań ze współczesnym prawem użytkowania ani z dzisiejszymi zasadami dziedziczenia przez państwo, ponieważ ich podstawy prawne i funkcje były odmienne.

Istotnym etapem rozwoju prawa spadkowego była Złota Bulla z 1222 roku, wydana przez króla Andrzeja II. Jej czwarty artykuł regulował sytuację królewskich sług, którzy nie pozostawili męskiego potomka. Ich córki miały wspólnie otrzymać jedną czwartą majątku, a co do pozostałego majątku, zezwolił na swobodne dysponowanie nim. Wobec braku odpowiednich postanowień, w przypadku dziedziczenia przez krewnych na pierwszy plan wysuwało się prawo króla. Część przeznaczona dla córek stanowiła łączną część przysługującą wszystkim uprawnionym córkom, a nie oddzielną czwartą część dla każdej z nich. Złota Bulla nie wprowadziła ogólnej swobody testamentowej w nowoczesnym rozumieniu, ale stanowiła ważny etap w procesie nadawania woli spadkodawcy samodzielnego znaczenia obok roszczeń krewnych i króla.

Ustawa Ludwika I z 1351 roku potwierdziła postanowienia Złotej Bulli, z wyjątkiem przepisu dotyczącego swobodnego rozporządzania majątkiem. W ten sposób opierając się na istniejących już wcześniej roszczeniach do majątku rodzinnego, umocniła się zasada dziedziczenia według starszeństwa (aviticitas). Obecny właściciel dziedziczonego majątku szlacheckiego mógł nim dysponować jedynie w ograniczonym zakresie: przy przekazywaniu majątku należało uwzględnić również interesy uprawnionych krewnych. Różnica między majątkiem rodowym a nabytym stała się w ten sposób na wieki jedną z podstawowych granic w węgierskim prawie prywatnym.

Celem zasady dziedziczenia według starszeństwa było przede wszystkim zachowanie ziemi w obrębie rodziny. Właściciel ponosił odpowiedzialność nie tylko wobec samego siebie, ale w pewnym sensie także wobec swoich przodków i potomków. To chroniło rodziny szlacheckie przed ostateczną utratą majątku, a jednocześnie utrudniało swobodny obrót gruntami. W dziedziczeniu majątku szlacheckiego linia męska odgrywała zazwyczaj szczególną rolę, ale nie jest prawdą ogólne stwierdzenie, że kobieta w ogóle nie mogła dziedziczyć ziemi. Na dziedziczenie mogły mieć wpływ tytuł własności, warunki darowizny oraz specjalne rozporządzenia królewskie. System ten był zatem znacznie bardziej złożony niż to, że cały majątek automatycznie przechodził na najstarszego syna.

Prawo prywatne okresu późnego średniowiecza zostało usystematyzowane w dziele Hármaskönyve, opracowanym przez Istvána Werbőczy’ego w 1514 r. i po raz pierwszy wydrukowanym w 1517 r. Dzieło to nigdy nie stało się oficjalnie ogłoszonym kodeksem prawnym, a mimo to przez wieki kształtowało praktykę prawną. Zawierało ono podsumowanie prawa zwyczajowego dotyczącego majątków szlacheckich, dziedziczenia w linii pokrewieństwa oraz roszczeń majątkowych kobiet. Ustanowiła również królewskie prawo do przejęcia majątku w przypadku wygaśnięcia kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia. U podstaw tego leżało średniowieczne przekonanie, że szlacheckie prawo do posiadania majątku jest ostatecznie związane z koroną.

Jednocześnie należy zauważyć, że w feudalnych Węgrzech nie istniało prawo spadkowe, które miałoby jednakowe zastosowanie do wszystkich. Stosunki majątkowe szlachty, mieszczan i poddanych regulowały różne przepisy; znaczącą rolę odgrywały również lokalne zwyczaje. Na przykład w przypadku dziedziczenia przez poddanych, oprócz potrzeb rodziny brano pod uwagę również to, kto będzie w stanie dalej uprawiać ziemię i kto jest w stanie ponosić związane z tym obciążenia. Własność, użytkowanie i obowiązki służebne były zatem ściśle ze sobą powiązane.

Ważną reformą tego odrębnego systemu był artykuł VIII ustawy z 1840 r. dotyczący dziedziczenia przez poddanych. Ustawa ta ustanowiła równe prawa do dziedziczenia przez potomków płci męskiej i żeńskiej w odniesieniu do majątku rodowego oraz majątku pozostawionego bez testamentu, a ponadto uregulowała kwestię wspólnego majątku małżonków oraz alimentów dla wdowy. Równy udział nie oznaczał koniecznie podziału gruntu w naturze: ustawa pozwalała, aby jeden spadkobierca przejął majątek, a pozostałym wypłacił ekwiwalent pieniężny. W tym przypadku wyraźnie rozróżniono prawo do udziału spadkowego od konieczności utrzymania funkcjonowania gospodarstwa.

Rok 1848 stanowił decydujący punkt zwrotny w procesie transformacji społecznej. Artykuł XV ustawy z 1848 r. zasadniczo przewidywał zniesienie prawa senioratu i nakładał na rząd obowiązek opracowania kodeksu cywilnego. Sama ta krótka ustawa nie stworzyła jednak całkowicie nowego systemu dziedziczenia. Jego znaczenie polegało na tym, że nakazał on zniesienie podstawy, na której opierało się przypisanie dziedziczonego majątku do danego stanu, i skierował rozwój w stronę swobodniejszego dysponowania majątkiem przez właścicieli. Szczegółowe opracowanie nowego systemu zostało przerwane przez wydarzenia rewolucji i walki o wolność.

Zasada prawa senoratu z 29 listopada 1852 r., a następnie wprowadzenie w 1853 r. na Węgrzech austriackiego kodeksu cywilnego przyniosły kolejny zwrot. Stosowanie prawa austriackiego nie okazało się jednak wszędzie trwałe. Uregulowanie powstałe w wyniku zgromadzenia sędziów krajowych w 1861 r. w znacznej części Węgier powróciło do węgierskich tradycji prawa prywatnego, zachowując jednocześnie zniesienie prawa senioratu. Rozwój prawa w Siedmiogórzu i na dawnych terenach przygranicznych przebiegał inaczej, dlatego też prawa spadkowe dotyczące historycznego terytorium kraju nie można uznać za całkowicie jednolite nawet w tym okresie.

Tymczasowe zasady prawne z 1861 roku należą do bezpośrednich poprzedników dzisiejszego systemu. Zniesiono w nich dotychczasowe rozróżnienie między majątkiem linii męskiej i żeńskiej, a na pierwszy plan wysunięto dziedziczenie przez potomków. Ważną rolę odegrała również kwestia udziału obowiązkowego: określone osoby z najbliższej rodziny mogły domagać się udziału w spadku nawet wtedy, gdy testament spadkodawcy nie zapewniał im wystarczającego majątku. Swoboda dysponowania własnością prywatną nie stała się zatem nieograniczona; obok niej zachowano ochronę niektórych członków rodziny.

Z tym samym systemem związany jest rozwój współczesnego węgierskiego systemu dziedziczenia liniowego. W przypadku braku potomków istotne znaczenie miało to, czy majątek pochodził z rodziny ojca, czy matki spadkodawcy. Majątek pochodzący z rodziny mógł, przy spełnieniu odpowiednich warunków, powrócić do tej gałęzi, z której pochodził. Wskazuje to na historyczny związek z podejściem opartym na przodkowie jako gwaranta zachowania majątku, ale z istotną różnicą: dziedziczenie według linii rodowej kształtuje porządek dziedziczenia ustawowego i nie przywraca dawnych zakazów dotyczących sprzedaży lub rozporządzenia odziedziczonym majątkiem.

W okresie dualizmu przepisy uległy unowocześnieniu w niektórych kwestiach. Artykuł XVI ustawy z 1876 r. regulował wymogi formalne dotyczące testamentów, umów spadkowych i darowizn na wypadek śmierci. Artykuł XVI ustawy z 1894 r. określił szczegółowe ramy postępowania spadkowego. Coraz większego znaczenia nabierało urzędowe ustalenie, jaki majątek pozostawił zmarły, kto jest uprawniony do dziedziczenia oraz w jaki sposób można udowodnić prawo nabyte w drodze dziedziczenia. Dlatego też wśród instytucjonalnych prekursorów dzisiejszego postępowania spadkowego istotne miejsce zajmują przepisy z tego okresu.

W tym czasie nie powstał jednak kompletny węgierski kodeks cywilny. Projekt ustawy o prawie prywatnym z 1928 roku również nie uzyskał mocy prawnej; w prawie prywatnym nadal znaczącą rolę odgrywała praktyka sądowa oraz dotychczasowe przepisy. W międzyczasie utrzymały się również fundusze powiernicze, które zapewniały określony porządek dziedziczenia i wiązanie określonego majątku rodzinnego. O ich zniesieniu ostatecznie zadecydowała ustawa VII z 1949 roku.

Pierwszym węgierskim kodeksem cywilnym, który wszedł w życie, była ustawa IV z 1959 r., która zaczęła obowiązywać 1 maja 1960 r. Regulowała ona kwestie dziedziczenia w ramach jednolitego kodeksu. Chociaż powstał w okresie socjalistycznym, zachował wiele wcześniej ukształtowanych instytucji prawa prywatnego: testament, udział obowiązkowy, dziedziczenie w linii zstępnej i prawa wdowy. Oprócz dziedziczenia przez potomków ochronę pozostałego przy życiu małżonka zapewniało szerokie prawo do użytkowania. Kodeks ten gwarantował tę ochronę zarówno mężowi, jak i żonie.

Podstawą obecnego systemu jest ustawa V z 2013 r. oraz nowy Kodeks cywilny, który wszedł w życie 15 marca 2014 r. Prawo spadkowe reguluje część siódma tego kodeksu. Spadkodawca może rozporządzić swoim majątkiem w drodze testamentu; w przypadku braku testamentu lub w zakresie nieuregulowanym przez niego spadkobierców wyznacza prawo. Zasadniczo dzieci dziedziczą w równych częściach. Małżonek, oprócz udziału w spadku przysługującego potomkom, otrzymuje dożywotnie prawo użytkowania wspólnie zamieszkiwanego mieszkania i jego wyposażenia, a z pozostałej części spadku – udział przysługujący dziecku. Wysokość udziału obowiązkowego, zgodnie z zasadą ogólną, została zmniejszona z połowy dawnego ustawowego udziału spadkowego do jednej trzeciej. Zmiany te zapewniły nową równowagę między ochroną małżonka a swobodą dysponowania spadkiem przez spadkodawcę.

Kwestia spadku pozostawionego bez spadkobierców ma szczególnie długą historię. Średniowieczne prawo królewskie do przejęcia majątku oraz współczesne dziedziczenie władzy publicznej opierają się na różnych podstawach prawnych, ale oba regulują sytuację, w której nie ma innych uprawnionych osób. W przypadku dziedziczenia, które nastąpiło 1 lipca 2023 r. lub później, jeśli nie ma innych spadkobierców, nieruchomością położoną na terytorium kraju, należącą do zmarłego, dziedziczy gmina, na terenie której znajduje się ta nieruchomość. Dziedziczenie przez gminę obejmuje również ruchomości znajdujące się na terenie nieruchomości, które w chwili śmierci zmarłego stanowiły jego własność. Jeżeli w wyniku odrzucenia spadku nie ma innych spadkobierców lub jeżeli uprawniona do dziedziczenia gmina odrzuci spadek, spadek przechodzi na państwo. Państwo jako spadkobierca ustawowy nie ma prawa do odrzucenia spadku. (Kodeks cywilny, § 7:74, § 64/A.)

Rozwój węgierskiego prawa spadkowego prowadził zatem od powiązań rodzinnych i stanowych w kierunku indywidualnej swobody dysponowania majątkiem oraz ogólnej równości prawnej. Wśród dawnych idei można jednak dostrzec wiele elementów rozpoznawalnych również dzisiaj: ochronę wdowy, zapewnienie udziału bliskim członkom rodziny, uwzględnienie majątku pochodzenia rodzinnego oraz rozporządzenie spadkiem w przypadku braku innych spadkobierców. Specyfiką dzisiejszego systemu jest właśnie to, że stara się on pogodzić te historyczne potrzeby w ramach wolnej własności prywatnej i współczesnych relacji rodzinnych.